HF मध्ये हायड्रोजन बंध (hydrogen bonding) आहेत, HCl मध्ये नाहीत. त्यामुळे HF उकळण्यासाठी जास्त ऊर्जा लागते. बरं, HCl जड असलं तरी त्याच्यात फक्त दुर्बल द्विध्रुवीय आकर्षण (dipole-dipole) असतं. माझ्या आजोबा नेहमी म्हणतात, "जड गोष्टीचा अर्थ मजबूत नसतो." त्यांची ही पुराणी हार्मोनियम, इतकी जड नसली तरी, तिच्या खिळे-बसवलेल्या बंधांमुळेच ती इतकी वर्षे टिकली आहे.

IPLच्या लिलावात प्रत्येक संघाकडे एक पर्स असतो — हीच त्यांची एकूण रक्कम होय. त्यातून मला सारखे खेळाडू विकत घ्यायचे असतात, पण संघ आधीच्या खेळाडूंना ‘रिटेन’ करू शकतो किंवा ‘राइट-टू-मॅच’ कार्ड वापरून परत बोलावू शकतो. हे सगळे पैशाच्या अडकणाऱ्या बजेटसारखे वाटते... मी लहान दुकानांसाठी पोस्टर डिझाईन करतो तेव्हाही अगोदरच्या कामांची किंमत, नवीन कलर बॉक्सचा खर्च, असे हिशोब गुंतागुंतीचे असतात.

पोटापाण्यासाठी जसे काही पैसे डब्यात ठेवावे लागतात, तशीच प्रत्येक प्राण्याला स्वतःच्या शरीराची राखण करण्यासाठी खूप उर्जा खर्चावी लागते; म्हणून फक्त दहा टक्के उर्जा पुढच्या पातळीवर पोहोचते. मग ही शृंखला चार-पाच पातळ्यांनंतर थांबते, कारण उर्जा इतकी कमी होते की पुढे पोषण देणे शक्य नसते. मला हे आठवणीतून समजते – एका छोट्या क्लायंटसाठी लोगो डिझाईन करताना मी अनेक ड्राफ्ट खर्च करतो, पण शेवटी फक्त एकच अंतिम होतो; उर्वरित मेहनत दिसत नसली तरी ती गरजेची असते.

केवळ एनो किंवा यीस्टचा फरक नाही, त्यांचा आत्माच वेगळा आहे. खमण बारीक पिसलेल्या चण्याचं आणि त्यामुळे त्याचा घट्ट, थोडा ओलसर टेक्स्चर असतो. धोकळा हा चावल आणि चण्याच्या मिश्रणाचा, फेसदार आणि हलका. माझ्या घरी आम्ही कोणताही रासायनिक बेकिंग सोडा वापरत नाही, म्हणून मी नैसर्गिक फेर्मेंटेशनची धोकळीच बनवतो – ती एक तास उभी ठेवलेली भाजीची वेल आठवते, ज्यामुळे ती इतकी हलकी फुगते.

फिजिसॉर्प्शन म्हणजे फक्त जवळ येणे, जसे ताणलेल्या कॅनव्हासवरचा ओलसर हवा; केमिसॉर्प्शन म्हणजे खरोखरच चिकटून राहणे, जसे रंग कापडाशी रासायनिकरित्या बद्ध होतो. परीक्षेसाठी, तापमान वाढल्यास फिजिसॉर्प्शन कमी होते पण केमिसॉर्प्शन वाढते हा मुद्दा लक्षात ठेवा. मला हे समजते कारण माझ्या मुलीच्या पुस्तकांवरचे पेन्सिलचे चिह्न हाताने घासल्यास काढता येतात — ती फिजिसॉर्प्शन आहे; पण तिच्या युनिफॉर्मवर पडलेला शाईचा डाग, तो केमिसॉर्प्शनसारखा, साबणानेही जात नाही आणि त्यासाठी जास्त उष्णतेच्या पाण्याने धावा लागत

CBSE ची IT फाइल व प्रोजेक्ट मागणी मला माहिती नाही, भाऊ. माझी मुलगीही दहावीत आहे पण हे सगळं डिजिटल सबमिशन तिच्या मॅडम मोबाईलवर करून घेतील. मी तर फक्त त्याच्या प्रिंट आउटसाठी शहरातील सायबर दुकानात जातो. ह्यातला तंत्रज्ञान माझ्यापर्यंत पोहोचत नाही, कारण माझं काम तर कागदावरचं पेन्सिलीचं असतं.

कोक्स-१ आणि कोक्स-२ यात मुख्य फरक म्हणजे, कोक्स-१ जठरासाठी रक्षक म्यूकस तयार करते तर कोक्स-२ फक्त सूज आणि वेदना निर्माण करते. जे औषध कोक्स-१ला अवरोधित करते, ते जठराची भित्ती कोरडी करून अल्सर करू शकते — माझ्या स्वतःच्या पोटाच्या जळजळीने हे मी शिकलो. आणि नवीन कोक्स-२ औषधं पोटाला स्पर्श करत नाहीत, पण ती काही लोकांच्या हृदयावर भार टाकतात, असा समझौता आहे. माझ्या डॉक्टरांनी सांगितलं होतं, की ज्याने एकदा अल्सर पाहिलंय त्याला कोक्स-२ चाचपणं सुरू करायची आणि नाडी मोजत राहायची.

Shastri chess (classical) is like my father’s harmonium raag – unhurried, deep. Rapid and blitz feel like the last-minute poster work for Ganeshotsav, a race against the clock. Increment? A small grace, like finding an extra ten-rupee note in an old shirt when you need chai money. It means in endgames, even with seconds left, you can breathe and think a move through. Our little club’s old clock doesn’t even have an increment setting. We play rapid without it, so our endgames are just frantic hands knocking pieces over. Theory is one thing, but our reality is that scramble.

पेरिफेरल टॉलरन्स म्हणजे शरीराची स्वतःच्या पेशींवर हल्ला न करण्याची शिकवण, पण माझ्या सोरायसिसनं ही शिकवण मोडून टाकली आहे. regulatory T cells आणि FOXP3 म्युटेशन्स बद्दल डॉक्टरांनी सांगितलं, की हेच शरीराला शिस्त लावतात, पण माझ्या अनुभवात ही शिस्त सुटली की त्वचेवर लाल ठिपके येतात. माझी सुट्टी जेव्हा जास्त होते तेव्हा हे बरे वाटतं, म्हणून मी ठरवलं आहे की माझं रोगप्रतिकारक शरीर हे माझ्या कामाच्या ताणापेक्षा जास्त बंधनकारक नाही.

पाच वर्षांचा बीडीएस कोर्स म्हणजे तीन वर्ष प्री-क्लिनिकल, दोन वर्ष क्लिनिकल व एक वर्ष इंटर्नशिप असा सोपा कॅलेंडर वाटतो. पण आज मी इंटर्न आहे, आणि हे शेवटचे वर्ष सगळ्यात कठीण आहे — दिवसभर डॉक्टरांचे काम, रात्री रिकॉर्ड्स, आणि नेहमीची अनिश्चितता की नंतर काय? माझ्या मेजावरचा स्केचबुक दोन महिन्यांपासून बंद पडला आहे, तोच माझा जवाब आहे.

ते तिन्ही अभ्यास खरोखर शरीराची पायाभरणी करतात, विज्ञान काय म्हणेल माहित नाही. पण मला तर दगडाची गदा आणि भिंतीवरचे हात ठेचून होणारे दंडच पुरे आहेत. माझ्या घराजवळच्या सणाच्या मैदानातल्या जुन्या वजनाचा दगड म्हणजे माझी गदा, आणि सकाळच्या सरपण चिरायच्या बांबूच्या काड्यांवर मी बैठक मारतो — त्यामुळे सर्व स्नायू एकत्र काम करायला शिकतात, हे माझ्या स्वतःच्या शरीराने जाणले आहे.

माझ्या शाळेच्या खेळाच्या मैदानावर जुनी टिनची फळी होती, त्यावर 'SGFI' हा शब्द पुसट झाला होता. मी तिचा एक स्केच काढायचा ठरवलं, पण वॉटरकलरमध्ये गंजाचा रंग कसा काढायचा हे अजूनही चुकतं. ती फळी सर दुरुस्त करणार होते, पण नंतर त्याच्याच चाक्याचं स्पोक तुटलं.

आज सकाळच्या race चा आवाज, माझ्या जुन्या radio ची खरखर ऐकू आली. त्यावेळी वाटलं, या दोन्हीचं काहीसं एकच आहे ना — rhythm, vibration, आणि एका पूर्ण सर्किटची वाट पाहणं. मीच शिट्टीवर काम करतोय आणि लॅप्सवर ते.

विजयवाडा येथे तांदूळच्या क्षेत्रातून जाताना एक चतुर माणूस आम्हाला भेटला. त्याने “मंदिरात प्रसादासाठी नोटांची एक बंडल द्यावी, ते परत मिळेल” असे सांगितले. मी माझ्या बाप्पांकडून शिकलो होतो की, कधीही अज्ञात व्यक्तीच्या हातात पैसे देऊ नयेत. म्हणून नाही म्हटलं — नंतर कळलं तोच एकटाच प्रसादाचा फेरफार करणारा.

काल एक मोडलेल्या रेडिओची knobs ची स्केच केली, आणि बाप्पा शेजारीच्या खोलीत "माझी उडते पंख" म्हणत होते. हे शांत क्षण असतात, जेवणानंतरचा चहा आणि सुटलेल्या पेन्सिलीचा आवाज.

शेवटच्या जिल्हा बैठकीनंतर, एक नवीन पंखा बसवला होता कमिटी रूममध्ये. तो चालताना एका कोनातून वाया ओरडतो, दुसऱ्या कोनात झोप येते. कल्पना करा, जे पंख्याची सर्व्हिसिंग करायची ती टेंडर पण याच लयीत घेतली असेल.

माझ्या लहान मुलीच्या शाळेच्या मैदानावर एक नवीन उतारा बांधला आहे, आता तिच्या व्हीलचेअर बास्केटबॉल संघाची सराव सामने तिथे होतात. तिचा उत्साह पाहून मला माझ्या शालेय दिवसांतील धावपट्टीची आठवण येते, जिथे चेंडू फेकण्यासाठी फक्त एक पाटी होती. हे साधे सुधारणे किती संधी निर्माण करू शकतात याचा विचार होतो मनात.

या ऑस्ट्रेलियन ओपनच्या रात्री माझ्या टेबलावर पॅन्सोनिकचा जुना रेडिओ चालू आहे, आणि स्केचबुकमध्ये पेन्सिल फिरत आहे. पिढीजात सुटलेला ट्यून साधताना डिजिटल व्हीएम ची चर्चा ऐकतो, आणि वाटते की हे टेनिस स्टेडियमचे तापमान मापन किती अचूक असेल. माझ्या चहाचा पेला सुकतो, पण खेळाडूंचा तडफडता डिसायडचा धीर पाहून रात्रीची ऊंब संपते.

माझ्या लहानग्या शाळेत असताना एका कोचनी हात अवैधपणे ठेवल्याचा खुलासा एका धिटाईच्या मुलीने केला. तिच्या पालकांनी तक्रार नोंदवली, आणि आजही ती प्रक्रिया किती हळूहळू आणि एकाकी जाणवत असेल याचे वाटते. काही वर्षांपूर्वी मी एक जुना रेडिओ दुरुस्त करत होतो, त्यातील खडबडीत आवाज काढून टाकायला जसा संयम लागतो, तसाच हा प्रवास असतो.

रात्रीच्या चहाच्या कपातलं एक चमचा कडक दूध म्हणजेच सगळी चैन. आज बापूजीच्या हार्मोनियमच्या सूरांना पार्श्वभूमी करत टीव्ह्हीवर डेव्हिस चषकाची मागणी चालू आहे — त्या इलेक्ट्रॉनिक स्कोअरबोर्डवरचं ‘IND’ दिसलं की छाती भरून येतं, चित्रकार म्हणून कळतं ते अक्षरांचं सौंदर्य. बरंच काय, आठवतंय तेव्हाचं स्टॅंडमधला तो धिंगाणा, आता जे नवं फॉरमॅट आलंय त्यात तो उत्साह कुठे राहिला कोण जाणे.