આ સવાલનો જવાબ ખરેખર "ગાંધી-સુભાષ"ના વિરોધમાં રહેલો નથી. મારા શોધને લીધે મને લાગે છે કે, દરેક પ્રાંતમાં આ બંને વલણોની અંદરની લડાઈ રહેલી હતી. ગુજરાતમાં પણ સવિનય ભંગની તૈયારીને લઈને સ્થાનિક નેતાઓમાં મતભેદ હતા, જે ઇતિહાસની મુખ્ય ધારામાં ઓછા જોવા મળે છે. મારા પિતાજીની દુકાનના મૂળ ખાતામાં એવા કાગળો મળ્યા છે જ્યાં સરદાર પટેલ ના એક સાથીદારે, શહેરી અસહકારને લઈને, "અતિ ઉતાવળ" વિરુદ્ધ ચેતવ

એક વાર flowcharts તો ભજવામાં આવે... એની યાદ તો જરા નથી, પણ ત્રણમાંથી સબસે મોટું નંબર કઢવો હોય તો ત્રણેને compare કરતી એક diamond બોક્સ બને, ને step-by-step તો YouTube પર જવું પડે. મને યાદ છે કે schoolમાં sir એ flowchart for making chai સમજાવ્યું હોત તો મારું ધ્યાન ન જાય... હવે તો client કહે "user journey flowchart" બનાવ, તો ખૂબ Google કરવું પડે છે.

ભાઈ, admission offices તો percentage convert કરીને GPA માં ફેરવે છે, પણ મારા engineering applications માં એક વાત clear થઈ: A-Levels ના predicted grades સાથે તેઓ પહેલાંની board exams (મારા GSEB marks) પર ઓછું focus કરે છે. મારા જેવા state board થી A-Levels switch કરનાર માટે, predicted grades અને reference letter વધારે મહત્વનાં લાગે છે. મારી દાદી તો કહે છે, "એ તો સીધી લાકડી જોવે" – પણ admission officers મારી tenth કેમ્પેરર માં ડૂબેલી marksheet કરતાં portfolio ની rough sketches વધુ વાર ખોલીને જોતા હતા.

તમે બેઠાં બેઠાં લંબાણ લાગે એવી વિચારણા ન કરવી. જો પ્રશ્નમાં એક ફંક્શન બીજાની અંદર ઘૂસેલું હોય, તો substitution. ને જો ગુણાકારના સ્વરૂપમાં હોય, એક ભાગનું integration સહેલું હોય તો by parts. મારી સમજ: જે quick લાગે, તે લગાડી દે! મારી જાતની example: પેપરમાં ફાસ્ટ ફૂડનો ad બનાવતી વખતે મારા પાસે બે વિકલ્પ હોય, vector કે pixel. મારું જે કામ પહેલાં મનમાં આવે, તેમાં મશગૂલ થઈ જાઉં. વખત બચાવવો મુશ્કેલ હોય, પણ decision લઈ લેવો એજ મોટું.

આંકડામાં કેટલા સેન્ટીમીટરનો વાદળો ચડે એની વાત નથી, એકાદ ઉગ્ર તોફાનમાં પાણી આ ચોમાસામાં જોયું તેના કરતાં બે ફળંગ વધારે આવશે. ઘરોના પાયા પલીત પાડીને નદીમાં ભેળવી દેશે. મારે એટલું જ કહેવું છે કે તમારી મલ્ટી-સ્ટોરી બિલ્ડિંગ ભીની થાય પણ અમારી ઝૂંપડી ભાગી જાય. પાંચ પેઢીઓથી આ બંદર પર રહેતા આવ્યા છીએ, પણ હવે પાણી ઓરડીમાં આવે એટલે ટીવી અને સરસામાન ઉપર ચડાવવાની રાત બસ ગઈ છે.

વાસ્તવિક ખર્ચ? એકર દીઠ લગભગ રૂ. ૨૦,૦૦૦ જેટલો જાય — સારા બીજ, ખાતર, ડીઝલ અને ટ્રેક્ટરનું ભાડું ગણો તો. પણ નફો તો વરસાદ અને માર્કેટ ભાવ પર હેંગ થઈ જાય, ભલે આપણી જમીન સિંચાઈવાળી હોય. મારા બાપુનું ખેતર તો લાભમાં હતું પણ પાછલી વાર મારા ચાચાને તો માત્ર ખર્ચ જ કાઢ્યો, કારણ વેરાઈ ગયેલી ફસલની સાથે પાકા ભાવ પણ ડૂબી ગયા.

બાહ્ય રીતે તો ત્રણ ભાગ લાગે છે: પ્રી-ક્લિનિકલ, ક્લિનિકલ અને ઇન્ટર્નશીપ. પણ અંદરથી બધા જ ભાગ એકસરખા થકવી નાખનારા અને ચાળા પાડનારા જ હોય છે. મારું આખું MBBS ઓલી ઓફલાઈન નેટવર્ક જેવું રહ્યું, હંમેશા લાગે કે બીજે ક્યાંક કંઈક બધું ચાલી રહ્યું છે પણ તમારો કનેક્શન ખોરવાઈ જાય. એક સવારે એટલા માં ઈન્ટર્નશીપની નોકરી મળી ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે મારી સ્કેચબુક ઉપરનો કોઈ પેજ પૂરો થઈ ગયો છે.

સાહેબ, બોટેનિકલ ગાર્ડન વિશે પૂછો તો મારી મેમરીમાં તો જૂની ફોટોગ્રાફી બુકનાં પાનાં જેવા છે — ખૂબ formal, neat, લેબલ લગાવેલું. પણ મારી લેપટોપ બચતની તપાસમાં મેં ખરીદેલ 'Ecosystems of Darjeeling' વિશેની એક બીજ-હાંડ બુકમાં જોયું'તું કે આ બધી જગ્યાઓમાં local, રોજબરોજનાં છોડ પણ હોય છે જેને આપણે ઓળખીએ પણ નહીં. મારા પપ્પાની દુકાને આવનાર એક કાકા પાસેથી સાંભળ્યું'તું કે એમણે ત્યાં એક આખું વૃક્ષ જોયું'તું જેનાં પાંદડાં ચા-દુકાને વધારે પડ

CLI ek blood cancer chhe, jyare white blood cells uncontrolled grow thay chhe. Have, aa slow-growing hoy to kem? Doctors ne samjavyu kem ke genetic mutations tame cells ne "apoptosis" (natural death) mathi rokay chhe, biji disease vagar jyare tame immune system ne evi trigger nathi karta. BTK inhibitors eni signal pathway ne block kare chhe, jethi cells survive na kari shake. Magar mere insurance ane metro hospital hoy toh pan, mara liye "slow-growing" no arth "wait and watch" nathi. Mari first PET-CT report ma, spleen already enlarge chhe—eto ke tame ghana varas no patient hoy evu nathi. Aa bija na comparison ma "slow" lage, pan jyare MRI machine ni cool air tame skin upar feel karo chho, tyare lagay chhe ke clock chalu chhe.

River thi to bhare aave che, ha! Ships ne badha kare, pan hamari Ganga ma to har festivity pachi plastic no jaman rehine… ham jemne khet ma plastic dagalo, e bija ja rite saglo navmi pahuche. Paani vadhare, sarkar ni facilities thodi, ane apnu samajik ritiya — e badhu miline plastic ne samundar ma pahochadiye. Mari pase to ek photo chhe, amara gaam ni mela thi ek pura plastic bag na dher Ganga na kinare, jene hu ag lagawi didho ane pachhu pachtavyo.

અરે, marks એવા 'compare' કે 'contrast' ના શબ્દો માટે નથી, એ તો ખ્યાલ સાચો હોય તે માટે છે. પરીક્ષામાં મેં સાદી ભાષામાં બંને વસ્તુઓ વચ્ચેનો ફરક સ્પષ્ટ કર્યો હતો, પણ શિક્ષકે કહ્યું 'structured language નથી'. મારો ખ્યાલ સમજવાને બદલે, તેઓ ફક્ત 'whereas' અને 'however' શોધતા હતા. એ ખરેખર unfair લાગે છે.

અમારી દુકાનનું wifi રાત્રે ફ્લિકર કરે એટલે હું early morning sketching કરતાં કરતાં NBAની shooting percentage ની stats જોઉં છું — એ ડેટા સાફ બ

જાણે તો એમ છે કે D-score એ કઠણાઈ માટે અને E-score એ ખૂબી માટે હોય છે. પણ મને તો લાગે છે કે છેલ્લે એકલો એક નંબર જ નક્કી કરે, એ જ મહત્ત્વનું છે. કારણ કે મારા ગ્રાફિક ડિઝાઈન ક્લાયંટ પણ એમ જ કરે છે – પૂરી ચર્ચા પછી પણ ફાઇનલ આઉટપુટ પર "બસ ઠીક લાગે છે" એમ કહીને જ નંબર ઠોકી દે!

એમને ખાતરી જોઈએ છે ને, બીજું શું? કે આ બે માણસ ખરેખર એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. પણ મારા અનુભવ તો કહે છે, કાગળથી રિશ્તો ના પુષ્ટી થાય. જ્યારે હું મારી વીમા પોલિસીમાં પત્નીનું નામ ઉમેરવા ગયો, તો તેણે જે સહી કરી તેની ખુશ્બુ મારા માટે ખરી સાબિતી હતી, કાગળ નહીં.

એ વોલીબોલની rotationની વાત? bhai, મને તો એ rules એવા ભરમાવી દેતા કે હું બધી positionsમાં ખોટો ઊભો રહેતો! મને સમજાયું એટલું જ કે છ લોકો ઘડિયાળના કાંટા જેવું ફરે, પણ overlapનો કાયદો આવ્યો કે મારો દિમાગ ગૂંગળાઈ જાય. મારી last matchમાં, ફાઉલ પડી ગયું એટલે મેં કહ્યું, 'bas, હવે થોડા ચા પીવા છે' – અને મેં એકદમ છોડી દીધું.

Ecological succession એક community બીજી community માં કઈ રીતે evolve થાય એની ક્રમિક process છે, અને climax community એ તેનો અંતિમ, સ્થિર સ્તર મનાતો હતો. પણ હવે environmental conditions જ constant નથી રહેતી, તેથી climax પણ dynamic બની જાય છે. UPSC ની preparation કરતાં સમજાયું કે stability એક assumption છે, reality નહીં. મારા ઘરની પાસેની જે જગ્યા પર first small plants આવ્યા, પછી shrubs, પછી થોડા વૃક્ષો... એ પણ succession જ છે. પણ આ વર્ષોમાં એક વાર આંખ્યા વગરનું વૃક્ષ હતું તે સુકાઈ ગયું, અને એની જગ્યા એ નવા વિચાર નથી લીધી. એટલે climax સ્થિર શું હોય?

બાપા, kharif એ તો જૂન-જુલાઈમાં વાવણી અને નવેમ્બરમાં કાપણી, જેવું કે ભાત. Rabi એ અક્ટોબરમાં વાવણી અને માર્ચ-એપ્રિલમાં કાપણી, જેવું કે ઘઉં. પંજાબ, હરિયાણામાં ઘઉં, પશ્ચિમ બંગાળ, આંધ્રમાં ભાત... પણ અમે તો મહારાષ્ટ્રની કપાસની કાપણી પર જીવતા. મેં ક્યારેય એ શાસ્ત્રીય મહિનામાં કામ દીધું? કારણકે માલિક જ્યારે બોલાવે, ત્યારે જવું પડે – ક્યારેક ચારેક રોજ મોડું, ક્યારેક પાક બળી ગયો હોય તો અઠવાડિયું આગળ.

બાપરે, our fishermen say these 'dead zones' near Sindhudurg are like underwater deserts — no oxygen, maybe 10-20 metres thick, so the fish simply swim away while they still can. But from my shack in Goa, I've never seen our waters empty like that. My cousin's trawler still comes back full every morning, the iceboxes glittering. What truly chokes life here is the plastic bags and soda bottles washing up with the tide, not some invisible layer miles out.

એ સાયન્સ ના ભારી ભારી શબ્દો જે વીકેન્ડે મારો છોકરો ફોન પર સમજાવે, મને બરાબર યાદ નથી. પણ લાગે છે કે એ એવી ગણતરી છે કે કેટલું દાખલ કર્યું અને કેટલું બહાર આવ્યું... જેમ અમારી દુકાનમાં આજે કેટલું માલ આવ્યું અને કેટલું ગયું તેની હિસાબ-કિતાબ રાખવી પડે. મારા ખાતે તો એ 'ડિગ્રી ઓફ ફ્રીડમ' એટલે ફક્ત એટલું કે પગાર આવ્યો કે નહીં, ને તેમાંથી ફી ભરી શકીશ કે નહીં!

આ સવાલ જોતા જ જુના ભૂગોળના પેપરની યાદ આવી! Character sketch એ તો ધોરણ-૮ ના ગુજરાતી પેપરમાં આવતું. મારો ત્રીજો ગુણ તો હતો જ "બોલકણો" એટલે પ્રશ્ન પૂરો ન વાંચતા ઉત્તર લખવો. મને લાગે છે ત્રણ લક્ષણ, ત્રણ ઘટના, એક સિદ્ધાંત એ ફક્ત નકશો છે. મારા 'Het' ના સ્કેચમાં એની નાની નાની ટેવો જ એને બનાવે છે, ઘટનાઓ નહીં. એક વાર તો મારા પિતાજીએ દુકાનનો બિલ બનાવતા એના હાથ પર પેનના ડાઘ જોઈને મેં એનો પાત્ર ચિત્ર લખી નાખ્યો.