અરે, પૂરી યાદી તો મારી પાસે નથી. મેં તો "Endgame" સુધી જોયું, એ પછીના તો એકેય નથી. મારા મમ્મીને થયું કે આટલા બધા ફિલ્મો ક્યાં સુધી જોવા બેસીએ? તે દિવસથી અમે સાંજે બાલ્કનીમાં શરબત પીતા હોય એટલે જ, કોઈ નવી સુપરહીરોની ચર્ચા નહીં.

તેમને કહેશો કે આ તો maxima-minimaનો સીધો પ્રશ્ન છે. આપણે sphereની ત્રિજ્યા \(R\) લઈશું અને cylinderની ત્રિજ્યા \(r\) અને height \(h\) માટે \(h = 2\sqrt{R^2 - r^2}\) મૂકી, volume \(V = \pi r^2 h\) ને optimize કરવો પડે. ડેરિવેટિવ શૂન્ય મૂકતા જવાબ આવે કે cylinderની height \(\frac{2R}{\sqrt{3}}\) હોય ત્યારે સૌથી મોટો cylinder મળે. પણ મારા દાદાના ઘરમાં એક પુરાતન ઘડામાં જે ગોળાકાર હતું, તેમાં સંપૂર્ણ ભરાતી નહિ, સહેજ જગ્યા છોડીને જ લોટની ડેલી બેસતી — એ મને યાદ આવે છે. ગણિત કહે છે એક આદર્શ ઉકેલ, પણ હકીક

તે બધું શાસ્ત્રીય વિજ્ઞાન છે, મહેનતની માંડણી અને તાણ સહન કરવાની ક્ષમતા જાણવાની — જેવી મારી ચીકણી ટાંકા જેટલી ઝીણી માંડણી મારી મા ના ઝીણા ઝીણા કામમાં હોય છે તેમ. આ મશીનો અને માઇક્રોસ્કોપ તમને દેખાડે છે કે કયા ઠેકાણે પદારથમાં ક્રેક પડે છે, જેવી મારી સીવણ મશીનની સોય ખરાબ ધાતુમાં અટકી જાય છે. મારા ITI ના વર્ગમાં આપણે હાથથી ફોલ્ડ કરેલા મેટલને તાણીને જોયું હતું — સાદો પણ સાચો અનુભવ.

એક receipts and payments account તો માત્ર નાણાંના આવવા-જવાનું બેબાકળું નોંધપોથી જેવું છે. પણ income and expenditure account એ બતાવે છે કે ખરેખર શેમાં ખર્ચ થયું અને કેટલી સાચી આવક થઈ — જેમ મારી બ્લાઉઝના ભાતની ગણતરી કરતી વખતે માપભેદ ખૂટે છે. હું તો એ જ જોવા આવું છું કે શું મારા દાનનો એક ભાગ પણ એ ખેડૂત બાળકોના ચહેરા પરની મુસ્કાન બની શકે, કે ફક્ત કાગળની ઉપર જ રહ્યો.

આ plastic ball એ weight અને surface friction એવી રીતે compromise કર્યું કે spin થોડું ઘટ્યું, પણ speed વધારી — celluloid જેવી 'ગરમ' ધੜકન નથી, પણ એક steady, predictable flight આપે છે. મારા ગુજરાતીમાં, 'હવા ની સાથે સમાધાન' કહીશ. મને આ ખ્યાલ મારી બેલકોની પર ઝૂલતા કપડાના ક્લિપ્સ થી સમજાયો: પ્લાસ્ટિકનો એક ચપટો ક્લિપ હવા માં ઘસાઈને ઊડી જતો નથી, જ્યારે લાકડીનો ભારે ટુકડો પડી જાય — balance જ જરૂરી છે.

જુઓ, metaphaseમાં ક્રોમોસોમ બિલકુલ મધ્યમાં ગોઠવાય છે, જાણે સખત ફક્ત રેખા પર ઊભું હોય. anaphaseમાં તો બે ભાગ થઈને ધ્રુવો તરફ ખેંચાઈ જાય છે, જેમ કાચા આમડાના બીજ અલગ થઈ રહ્યા હોય. મારી દાદીના હાથની કઢાઈમાં પણ એવું જ હોય છે – પહેલાં ધાગો બધો એકઠો કેન્દ્રે હોય, પછી દરેક ટાંકા અલગ અલગ દિશામાં જાય.

લાલ બોલમાં સીમ છે, તે હવામાં ‘સ્વિંગ’ ખાય છે, જેથી રાતના પણ પકડ પડે. ગુલાબી બોલ તો સાંજના ઝાંખા ઉજાસમાં ચમકતો આવે, મારા જેવા ગેંગના ગડદાપાટુ બોલરને વહેલી સાંજની લાઈટ જેવો – થોડો નરમ, પણ બહુ સ્પષ્ટ. મારી મા અમારી બાલ્કનીમાં બેઠાં હોય ત્યારે જે શરબતનો રંગ હોય છે ના, તે ગુલાબી બોલ જેવો – દેખાતો તો સુંદર છે, પણ મારા હાથમાં તેની ગાંઠ વધારે કડક રહે.

સામાન્ય પાવર ઑફ ઍટર્ની તો કામચલાઉ હોય, જેમ કે બેંકમાં ચેક પાછા કઢાવવા. પણ ખાસ પાવર ઑફ ઍટર્ની, જેમાં મારા જેવા NRIને ઘરની વેચાણ-ખરીદી અને સંપત્તિનું વહીવટ જેવા ચોક્કસ કામ માટે જોઈએ. બેંક તો ખાસ પાવર જ માને, અને તેમાં રજિસ્ટ્રારની મુહર લાગેલી હોવી જોઈએ. મેં અઢળક દોડાદોડ કરીને એક જ ફ્લેટનું નામબદ્ધીકરણ કરાવ્યું તે, એ ખાસ પાવર વગર તો શક્ય જ નહોતું.

એન્ટીબિયોટિક જેવું સમજો – એક બાજુ ઘા પર કામ કરે, બીજી બાજુ આંતરડું ખરાબ કરે. COX-1 ની ગોળીઓ પેટની અંદરની રક્ષક તેલીયાપાટલી ઓછી કરે, તેથી અલ્સર થાય. COX-2 વાળી નવી દવાઓ એ પેટને બચાવવાની સોચ કરે, પણ એ શરીરમાં પાણી રોકે અને બ્લડ પ્રેશર ચડાવે – મારા જેવા હાઈબીપીવાળાને હૈયું દુખાવે. હું ડૉક્ટરે આપેલી નવી COX-2 ગોળી છોડી દીધી, કારણ કે સાંજે બેલકોનીમાં બેસી શરબત પીતી ત્યારે હાથ ફુલી જતા. જોય

વિસ્તૃત નિબંધને નાના બરણા જેવો બનાવો: એક ચીલા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો જે તમારા હાથમાં રહી ગયો હોય. મેં મારા પિકલના લેબલો પર જે નાનકડી પતરી દરરોજ બદલાતી હતી, તેના અભ્યાસ માટે મેં મારો ઇસ્સે 'પારંપરિક ખોરાકની પેકેજિંગમાં રૂઢિચુસ્તતાનો ઉપયોગ' પર કેન્દ્રિત કર્યો. બહુ વિશાળ પ્રશ્ન તમને ભટકાવશે, પણ તમારી રોજની જિંદગીમાંથી ઊઠતો એક સુતર જેવો સવાલ તમને સાચા જવાબ સુધી લઈ જશે.

WHO પેઈન લેડર એક સાદો નકશો છે, જે દર્દ ને સત્તાવાર રીતે માપીને દવાઓ પર જાય, અને ઓરલ મોર્ફીન તેની ટોચ પર છે. ૨૦૧૪ ના સુધારાથી આવી જીવનરક્ષક દવાઓનો પ્રબંધ સખત બન્યો, પણ એડવાન્સ કેન્સરના મારા મરહૂમ પેશન્ટને છોડતી વખતે ત્રણ દિવસની દવા મળવા માટે પણ લાલ ફીતાની ઓફિસોમાં દોડાદોડ કરવી પડી. મારો પાયો માને છે કે કાયદો બન્યો દર્દ માટે, પણ તેનો ભૂત ભારતમાં દર્દી માટે રસ્તો રોધી રહ્યો છે.

આજે બાલ્કનીમાં પીપળાને થડે એક સાવજ પંખી બેઠું હતું, ને મમ્મીએ કહ્યું "જો, કેવું અટવાયું હશે શહેરમાં." એટલું જ નહીં, આપણા નાના શહેરની શેરી પણ થોડી ઓછી થઈ ગઈ છે. ભાઈ, સરકાર કીડીઓ માટે ઘાસનો એક ટુકડો પણ બચાવે નહીં, પણ નવા ટાવર માટે વૃક્ષો કાપવામાં કોઈ રોક નથી. મને લાગે છે જૂના જમાનાના લોકો કહેતા હતા કે છાંયો તો ગરીબનો સાથી હોય છે — એટલે જ દરેકે પોતાના આંગણે એક વૃક્ષ ઉગાડવું જોઈએ, પણ

આ રવિવારે સવારે, બરોબર પનખિડુની ભઠ્ઠીમાંથી સેવ બનાવતી હતી ત્યારે બાલ્કની પરથી પાસેની સડક પર એક ડિલીવરી બોયનું બાઇક લીન જોયું. એનો અવાજ, ટાયરનું ફફડવું... બરાબર રેવવીલના કાસમી થ્રેડ જેવો ફિટ હતો. મને યાદ આવ્યું, મારા દાદાની લેંડરની એન્જિન જુવે ચડાવવાની વાત.

તે સાંજે એકાદબે સ્ક્વૅશ મેચ વાળો વિડિઓ જોઉં છું, પેલો રેકેટનો અવાજ – થપ...થપ...થપ – મારા ઓરડામાં બોબિન કેસની ખડખડાટ જેટલો જ આરામદાયક લાગે છે.