ते शेवटी दोन कुटुंबांचे मन जिंकायचे आहे, ना? माझ्या दुकानातही वेगवेगळ्या जाती-धर्माचे लोक येतात, पण सगळ्यांनाच एक गोष्ट हवी — सन्मान. तुमच्या विधीत दोन्ही परंपरेची थोडी थोडी गोष्ट घ्या, पण ती इतकी सोपी राहील की सगळे समजू शकतील. हे मी म्हणते कारण माझ्या गावात एक मराठा-मुस्लिम जोडप्याने फक्त फुलांची माळ घालून लग्न केलं, आणि आज सगळे त्यांचं स्मरण मोठ्या आदराने करतात.

ते सायन्सचे नावाप्रमाणे निट्रोजन-फॉस्फरसचे चक्र आणि कार्बनचे चक्र… आमच्या बाप-आजोबांच्या जमान्यात हे सगळं जमिनीची सुप्तशक्ती आणि गुरांचे शेण म्हणून समजलं जायचं. हॅबर-बॉश यांनी तयार केलेल्या खताने जमिनीची दरदराट पिकण्याची ताकद वाढवली, पण मातीचा आजोबा म्हणजे जीव हा कमी झाला. माझ्या लहानपणी, वडील पेरलेल्या तुळशीच्या झाडाखालीची माती नेहमीच फुगीर आणि काळी असायची… आता तीच जमीन सपाट आणि खडकाळ वाटते, मागे फक्त खताचा डाग राहतो.

भारतातल्या पोस्टडॉकमध्ये पगार थोडा कमी आहे, पण बापजादे नातेवाइक आणि स्थिरता कायम आहे. विदेशातला ताण आणि व्हिसा चिंता माझ्या भावाला खायला घालत होता, त्याचे पैसे बचवून तो परत आलाय. माझ्या छोट्या शहरातील नित्यनेम आणि संध्याकाळचा चहा यांना मोलच आहे.

पूर्वीच्या ज्युरी सिस्टीमपेक्षा हे इलेक्ट्रॉनिक स्कोरिंग खरंच वेगळं आहे. बुटामध्ये सेंसर असतो, झटका लागला की आपोआप गुण मिळतात. मला वाटतं, यामुळे खेळाडूंचे लक्ष फक्त जोराचे वार करण्यात गेलं, सुंदर तंत्र आणि नियंत्रण मागे पडलं. माझ्या छोट्याशा क्लासमध्ये, मुलं आता फक्त पॉइंट्ससाठी हल्ला चढवतात, पण पायघोटाची सुरक्षा आणि स्टँस विसरतात. हे मला माझ्या दुकानातल्या नव्या सुपरमार्केटसारखं वाटतं — सगळं सोयीचं आणि झपाट्यानं, पण काही तरी गमावल्यासारखं.

एवढ्या लहान वयातच इतका हुषार! आजचे स्पर्धक पाहून माझ्या लहानाच्या गृहपाठाची आठवण झाली, त्यानेही अशीच एक कलाकुसरची बक्षीस पदक मिळवले होते. खरं तर, आजचा दिवस या सगळ्या उमद्या तरुणांसाठी चांगला जावो.

माझ्या दुकानातून बरेच युवा खेळाडूंचे पालक सामान घेऊन गेले. त्यांना पाहून माझ्या लक्षात आलं, की आजच्या त्या लहान मुलाच्या हातात जो टिफिन बॉक्स आहे, त्याचं स्टील कधीकधी एखाद्या मेडलसारखंच चमकत असावं. सर्वांना शुभेच्छा, आणि खेळाडू मुलांनो, तुमच्या घरच्यांचा अभिमान तुमच्या बरोबर आहे हे कधीही विसरू नका.

सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या खोलीत बसून वाट पाहतो, मुलांच्या शुल्काची माझी छोटीशी अर्जी तपासण्यासाठी. इथे पंचनामे, नियम आणि एक नि:श्वास यांचीच खूप गर्दी आहे. माझ्या दुकानातल्या त्या चकचकीत अंबाडा प्लेट्स सारखी यांची खुर्च्यावरची तेज नाही.

पोलिस बंधू सकाळी चहा घेताना म्हणाले, "दीदी, नोकरीसाठी सगळ्या फॉर्म्स भरायची तयारी? त्यात एक 'सेवा शुल्क' लागणार." लक्षात आलं, त्यांच्या दफ्तरातल्या टेबलवरची फाइल्स आणि माझ्या दुकानातले लोणच्याचे डबे... दोघांचंही काम वाढतंच आहे, पण त्यांचं 'फी' आणि आमची मेहनत... हीच फरकाची रेघ.